Υπάρχει μια περίεργη ψευδαίσθηση στην εποχή μας.
Ότι μεγαλώνουμε παιδιά με περισσότερες πληροφορίες από ποτέ, άρα και πιο ικανά.
Δεν ισχύει.
Μεγαλώνουμε παιδιά που ξέρουν πολλά, αλλά δυσκολεύονται να δουν.
Που ακούν, αλλά δεν επεξεργάζονται.
Που είναι παρόντα στο δωμάτιο, αλλά απόντα από τη στιγμή.
Και κάπου εκεί, αντί να τους μάθουμε να σκέφτονται, τους μαθαίνουμε να… υπακούν. Ή ακόμα χειρότερα, να αντιγράφουν.
Αν υπάρχει ένα πράγμα που αξίζει να μάθει ένα παιδί σήμερα, δεν είναι άλλη μια “σωστή απάντηση”.
Είναι το πώς να παρατηρεί.
Από την υπακοή στην επίγνωση
Οι περισσότεροι γονείς, χωρίς να το καταλαβαίνουν, μεγαλώνουν τα παιδιά τους μέσα από οδηγίες:
“Κάνε αυτό.”
“Μην κάνεις εκείνο.”
“Αυτό είναι σωστό.”
“Αυτό είναι λάθος.”
Το παιδί μαθαίνει να λειτουργεί με βάση εξωτερικούς κανόνες. Όχι με βάση εσωτερική κατανόηση. Και κάπως έτσι, όταν δεν υπάρχει κάποιος να του πει τι να κάνει… παγώνει.
Η παρατήρηση αλλάζει το παιχνίδι. Γιατί δεν δίνει έτοιμες λύσεις. Δίνει εργαλεία σκέψης.
Η παρατήρηση δεν είναι παθητική. Είναι δεξιότητα
Η λέξη “παρατήρηση” ακούγεται αθώα. Σχεδόν χαλαρή. Σαν να κάθεσαι και να κοιτάς. Στην πραγματικότητα, είναι μια από τις πιο ενεργητικές ψυχικές διαδικασίες.
Το παιδί που παρατηρεί:
- εντοπίζει λεπτομέρειες
- συνδέει πληροφορίες
- αναγνωρίζει μοτίβα
- αμφισβητεί
- συγκρίνει
- και τελικά… αποφασίζει
Όχι επειδή του είπαν τι να κάνει. Αλλά επειδή κατάλαβε.
Το πραγματικό πρόβλημα: απουσία παρουσίας
Δεν έχουμε έλλειψη ανθρώπων. Έχουμε έλλειψη παρουσίας. Βλέπεις ένα παιδί να σου μιλάει και το μισό του μυαλό είναι αλλού. Βλέπεις έναν ενήλικα να απαντάει μηχανικά χωρίς να έχει ακούσει.
Αυτό δεν είναι έλλειψη νοημοσύνης. Είναι έλλειψη επίγνωσης.
Δεν έχουμε μάθει να χρησιμοποιούμε την προσοχή μας σαν εργαλείο. Την αφήνουμε να μας σέρνει. Και μετά απορούμε γιατί τα παιδιά δεν μπορούν να συγκεντρωθούν.
Πώς μαθαίνεται η παρατήρηση; Όχι όπως νομίζεις
Δεν θα το μάθει με οδηγίες. Δεν θα το μάθει με “πρέπει”. Θα το μάθει μέσα από σχέση.
Και κυρίως, μέσα από ερωτήσεις. Όχι αυτές τις κλασικές που έχουν “σωστή απάντηση”. Αλλά αυτές που ανοίγουν σκέψη.
Οι σωστές ερωτήσεις αλλάζουν τον εγκέφαλο του παιδιού
Αντί να δώσεις λύση, κάνε χώρο για σκέψη.
Αντί για: “Κάνε αυτό.” Δοκίμασε:
- «Τι λες να κάνουμε εδώ;»
- «Γιατί νομίζεις ότι αυτή είναι καλή επιλογή;»
- «Τι σε έκανε να το σκεφτείς έτσι;»
- «Τι θα γινόταν αν δοκιμάζαμε κάτι διαφορετικό;»
Κάθε τέτοια ερώτηση κάνει κάτι σημαντικό: Στρέφει το παιδί προς τα μέσα.
Το αναγκάζει να:
- παρατηρήσει τη σκέψη του
- την επεξεργαστεί
- και να τη συνδέσει με την πραγματικότητα
Και ναι, στην αρχή θα σε κοιτάει σαν να του ζήτησες να λύσει πυρηνική φυσική.
Μετά από λίγο, θα αρχίσει να σκέφτεται.
Το παιδί που παρατηρεί, δεν χειραγωγείται εύκολα
Ας το πούμε ξεκάθαρα. Ένα παιδί που παρατηρεί, αμφισβητεί και επεξεργάζεται είναι πολύ πιο δύσκολο να παρασυρθεί.
Δεν ακολουθεί απλά τη μάζα. Δεν πιστεύει ό,τι του λένε. Δεν λειτουργεί στον αυτόματο. Και αυτό… είναι ίσως το πιο ισχυρό “όπλο” που μπορείς να του δώσεις σε έναν κόσμο που βασίζεται στην ταχύτητα και την επιρροή.
Παρουσία: το μοντέλο που δεν μπορείς να προσποιηθείς
Εδώ είναι το δύσκολο κομμάτι. Και κάπως εκνευριστικό, γιατί δεν έχει shortcuts. Το παιδί δεν μαθαίνει την παρατήρηση επειδή του το λες. Τη μαθαίνει επειδή σε βλέπει.
Αν εσύ δεν ακούς πραγματικά, απαντάς βιαστικά ή είσαι συνέχεια αλλού, τότε ό,τι και να πεις… χάνεται. Αν όμως σταματάς, παρατηρείς, δίνεις χώρο στη στιγμή τότε το παιδί αρχίζει να αντιγράφει κάτι πολύ πιο ουσιαστικό από λόγια.
Την παρουσία.
Δεν μεγαλώνεις ένα “καλό παιδί”. Μεγαλώνεις έναν άνθρωπο
Η υπακοή είναι εύκολη. Η σκέψη είναι δουλειά. Η πρώτη σε βολεύει σήμερα.
Η δεύτερη τον προστατεύει αύριο.
Το παιδί που θα μάθει να παρατηρεί:
- θα κάνει λάθη (και καλά θα κάνει)
- θα αμφισβητήσει (και εσένα, ετοιμάσου)
- θα ψάξει
- θα επιλέξει
Αλλά όλο αυτό θα είναι δικό του. Και κάπως έτσι, θα μπορεί να σταθεί σε έναν κόσμο που δεν θα του δίνει πάντα οδηγίες.
Εν κατακλείδι..
Δεν χρειάζεται να του δώσεις όλες τις απαντήσεις.
Χρειάζεται να του δείξεις πώς να βλέπει. Να παρατηρεί τον κόσμο. Να παρατηρεί τους άλλους. Και, το πιο δύσκολο απ’ όλα… να παρατηρεί τον εαυτό του.
Έτσι λοιπόν, την επόμενη φορά που το παιδί σου θα σε ρωτήσει “τι να κάνω;”,
αντί να απαντήσεις… κράτα λίγο χώρο.
Και δες τι θα ανακαλύψει μόνο του.
Θέλεις να μοιραστείς τις σκέψεις σου μαζί μου?