Και κάπως έτσι ξεκινά μια από τις πιο σημαντικές εμπειρίες της παιδικής ηλικίας. Όχι το τεστ στα μαθηματικά. Όχι η γιορτή. Όχι η εκδρομή. Η στιγμή που ένα παιδί βλέπει κάποιο άλλο παιδί να πληγώνεται κοινωνικά, συναισθηματικά, μπροστά στα μάτια του, και παγώνει.
Δεν μιλάμε πάντα για σπρωξιές, φωνές ή εμφανή σημάδια bullying. Μιλάμε για κάτι πιο ύπουλο. Για εκείνο το βλέμμα ανάμεσα σε δύο παιδιά. Για το ειρωνικό γελάκι. Για το «κοίτα την». Για την αίσθηση ότι κάποιος βγήκε εκτός ομάδας και όλοι το κατάλαβαν χωρίς να ειπωθεί σχεδόν τίποτα.
Καλώς ήρθατε στον κόσμο της σχεσιακής επιθετικότητας. Ένα από τα πιο υποτιμημένα, αλλά βαθιά επώδυνα φαινόμενα της παιδικής κοινωνικής ζωής.
Τι είναι η σχεσιακή επιθετικότητα;
Η σχεσιακή επιθετικότητα είναι η προσπάθεια να πληγώσεις κάποιον όχι με χτύπημα, αλλά μέσω των σχέσεων και της κοινωνικής του θέσης.
Μπορεί να εμφανιστεί ως:
- κοροϊδία μπροστά σε άλλους
- αποκλεισμός από την ομάδα
- ψίθυροι και βλέμματα
- διάδοση φημών
- ειρωνεία
- δημόσια ντροπή
- «αστεία» που δεν είναι αστεία
- σιωπηλή απόρριψη
Συχνά τη βλέπουμε σε ομάδες παιδιών σχολικής ηλικίας, ιδιαίτερα όταν αρχίζει να αποκτά αξία η αποδοχή από τους συνομηλίκους.
Γιατί το παιδί σας μπορεί να μη μιλήσει, ακόμα κι αν ξέρει οτι πρέπει
Αυτό είναι το σημείο που μπερδεύει πολλούς γονείς.
«Η κόρη μου είναι καλό παιδί. Θα υπερασπιζόταν κάποιον.»
Ίσως. Ίσως και όχι. Και αυτό δεν σημαίνει ότι είναι κακό παιδί. Όταν ένα παιδί βλέπει μια ομάδα να γελά εις βάρος κάποιου άλλου, ενεργοποιούνται πολλά πράγματα ταυτόχρονα:
Ο φόβος της απόρριψης
Αν μιλήσω, θα γίνω εγώ ο επόμενος στόχος;
Η ανάγκη του ανήκειν
Σε αυτή την ηλικία, η αποδοχή από την ομάδα μοιάζει τεράστια υπόθεση.
Το πάγωμα
Δεν ξέρω τι να πω τώρα. Δεν ξέρω πώς να το σταματήσω.
Η σύγχυση
Αφού δεν την έσπρωξαν… είναι όντως τόσο σοβαρό;
Έτσι, ένα παιδί με ενσυναίσθηση μπορεί να μείνει σιωπηλό. Και μετά να νιώσει ενοχές.
Το παιδί που βλέπει, επηρεάζεται κι αυτό
Πολλοί γονείς ανησυχούν μόνο αν το παιδί τους είναι «θύμα» ή «θύτης». Όμως υπάρχει και ο τρίτος ρόλος:
ο μάρτυρας.
Το παιδί που βλέπει την αδικία και δεν ξέρει τι να κάνει.
Οι έρευνες δείχνουν ότι τα παιδιά-μάρτυρες μπορεί να βιώσουν:
- άγχος
- ενοχή
- φόβο
- εσωτερική σύγκρουση
- μείωση αίσθησης ασφάλειας στο σχολείο
- σταδιακή απευαισθητοποίηση («έτσι είναι τα πράγματα»)
Με άλλα λόγια, δεν τραυματίζεται μόνο όποιος στοχοποιείται. Τραυματίζεται και το παιδί που μαθαίνει ότι η καλοσύνη σωπαίνει.
Η συζήτηση που πρέπει να γίνει με τα παιδιά μας
Το πιο σημαντικό σημείο του άρθρου μου αυτού είναι απλό:
Δεν ξεκινάμε την κουβέντα όταν το παιδί ήδη βρέθηκε σε αυτή τη στιγμή. Την ξεκινάμε πριν.
Δεν περιμένουμε να επιστρέψει σπίτι κλαίγοντας ή μπερδεμένο. Προετοιμάζουμε εσωτερικά το παιδί από πριν.
Όχι με πανικό. Όχι με διαλέξεις. Με καθημερινές μικρές συζητήσεις.
Τι να πείτε στην κόρη ή τον γιο σας
1. «Μπορείς να είσαι καλή χωρίς να γίνεις ηρωίδα»
Δεν χρειάζεται να τα βάλει μόνη της με όλη την ομάδα. Αυτό τρομάζει.
Μπορεί να κάνει μικρές κινήσεις:
- να πάει μετά κοντά στο παιδί που πληγώθηκε
- να το βάλει στην ομάδα της
- να του μιλήσει φυσιολογικά
- να δείξει ότι δεν συμφωνεί χωρίς δράμα
2. «Το να μη γελάσεις, είναι ήδη στάση»
Μερικές φορές το παιδί νομίζει ότι αν δεν έκανε τίποτα μεγάλο, απέτυχε. Όχι. Το να μη συμμετέχει στη χλεύη είναι σημαντικό πρώτο βήμα.
3. «Αν φοβηθείς, πες το σε έναν ενήλικα»
Η αναζήτηση βοήθειας δεν είναι κάρφωμα. Είναι ωριμότητα.
4. «Αυτό που νιώθεις στο στομάχι σου, είναι πυξίδα»
Πολλά παιδιά περιγράφουν ότι «κάτι ένιωσαν περίεργο». Αυτό είναι η ηθική τους αντίληψη που αναπτύσσεται. Αξίζει να την εμπιστεύονται.
Τι να μην πείτε
«Εσύ γιατί δεν μίλησες;»
Γεμίζει ντροπή.
«Να τα βάζεις πάντα με όλους»
Υπερβολικό και μη ρεαλιστικό.
«Μην ασχολείσαι»
Το παιδί μαθαίνει να αποσυνδέεται από την ενσυναίσθηση του.
«Έτσι κάνουν τα παιδιά»
Όχι. Έτσι μαθαίνουν τα παιδιά όταν κανείς δεν τα καθοδηγεί.
Πώς χτίζεται θάρρος στην πράξη
Το θάρρος δεν εμφανίζεται μαγικά στη γυμναστική τρίτη ώρα. Χτίζεται στο σπίτι.
Χτίζεται όταν:
- ακούτε σοβαρά όσα σας λέει
- δεν την/τον κοροϊδεύετε όταν αγχώνεται
- της/του δείχνετε πώς βάζουμε όρια με σεβασμό
- μιλάτε για δύσκολες κοινωνικές στιγμές
- κάνετε role play: «αν γελούσαν με κάποιο παιδί, τι θα μπορούσες να κάνεις;»
- επιβραβεύετε την καλοσύνη, όχι μόνο την επίδοση
Τα παιδιά δανείζονται το νευρικό μας σύστημα πριν χτίσουν το δικό τους. Αν στο σπίτι υπάρχει σκέψη, ψυχραιμία και αξίες, κάτι παίρνουν μαζί τους ακόμα και στις δύσκολες στιγμές.
Αν σας το πει μετά το περιστατικό
Αν το παιδί σας έρθει και πει: «Δεν είπα τίποτα…»
Μην τρέξετε να το διορθώσετε.
Πείτε:
«Καταλαβαίνω γιατί δυσκολεύτηκες.»
«Ήταν δύσκολη στιγμή.»
«Το ότι σε απασχολεί, δείχνει ποια/ποιός είσαι.»
«Θέλεις να σκεφτούμε μαζί τι μπορείς να κάνεις την επόμενη φορά;»
Έτσι χτίζεται ηθική δύναμη. Όχι με επίπληξη. Με επεξεργασία.
Το βαθύτερο μάθημα
Ο στόχος δεν είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που δεν φοβούνται ποτέ.
Ο στόχος είναι να μεγαλώσουμε παιδιά που, ακόμα κι όταν φοβούνται, ξέρουν πως η καλοσύνη έχει επιλογές.
Μερικές φορές η πιο σημαντική φράση που θα πάρει ένα παιδί μαζί του στο σχολείο δεν είναι «να είσαι καλύτερη/ος από όλους».
Είναι:
«Αν δεις κάποιον μόνο του, πλησίασέ τον.»
Μικρή πρόταση. Μεγάλη προστασία.
Ένα τελευταίο σημείωμα για γονείς
Αν το παιδί σας έμεινε σιωπηλό, δεν απέτυχε. Έμαθε πού δυσκολεύεται. Και τώρα μπορείτε να το βοηθήσετε να δυναμώσει.
Αυτό κάνουν οι καλοί γονείς. Δεν περιμένουν την τέλεια στιγμή. Χτίζουν το παιδί λίγο λίγο, πριν τη χρειαστεί.
Σπάνιο φαινόμενο στις μέρες μας, αλλά εξαιρετικά χρήσιμο.
Χρειάζεστε στήριξη;
Αν το παιδί σας δυσκολεύεται με φιλίες, σχολικές εντάσεις, άγχος ή κοινωνική αυτοπεποίθηση, η έγκαιρη υποστήριξη μπορεί να κάνει τεράστια διαφορά. Η σωστή παρέμβαση δεν αλλάζει μόνο τη συμπεριφορά. Αλλάζει τον τρόπο που βλέπει τον εαυτό του.
Θέλεις να μοιραστείς τις σκέψεις σου μαζί μου?